Jo

Χιονάνθρωποι. Μοιχεία. Διάπυροι στέφανοι. Καταψύκτες. Αίθουσες ανατομίας. Συνθέσεις από σάρκα και πάγο. Σφαγιασμένα κοτόπουλα. Ακρωτηριασμένα μέλη κολυμπούν στη φορμόλη. Μούχλα στους τοίχους. Εμμονές που σε κυνηγούν χρόνια τώρα. Σύνδρομο Φαρ. Σύνδρομο Φαρ; Κρύο. Πολύ κρύο. Και τρόμος. Πολύς τρόμος.

Ο Ελρόυ δήλωσε πρόσφατα ότι νιώθει να τον καταδιώκεις σα λυσασμένο πίτμπουλ. Εγώ νομίζω ότι νιώθει το χνώτο σου και ακούει την ανάσα σου να του καίει το σβέρκο και το γυμνό του κρανίο. Όπως τα ένιωθα κι εγώ την εβδομάδα των παθών μου. Είναι θέμα χρόνου, να μπήξεις τα δόντια σου στο εκεί που σφύζουν οι καρωτίδες του και να πάρεις κεφάλι στην κούρσα για τα καλά. Κάθε βιβλίο σου μετατρέπεται στον χειρότερο εφιάλτη μου. Με έκανες να σιχαθώ τους χιονάνθρωπους. Εκλιπαρώ για τον οίκτο σου και σου ζητάω να μου δώσεις πίσω τον ανέφελο και ατάραχο ύπνο μου.

Jo Nesbo, είσαι βρικόλακας.   

Μια ταινία, ένα βιβλίο, μια εκπομπή, μια ταβέρνα και το ταξίδι μιας νότας

Όχι ότι αναπολώ ιδιαίτερα το καλοκαίρι. Αν εξαιρέσεις τις αναλογικά ελάχιστες ημέρες του που με βρίσκουν να κάνω χαρούλες σαν θαλάσσιος ελέφαντας και να μουλιάζω στις θάλασσες της Κεφαλονιάς ή του Γυθείου, οι υπόλοιπες ημέρες του μάλλον με κουράζουν. Ανεξαρτήτως όμως αυτής μου της παραξενιάς, ετούτος ήταν ένας ωραίος Αύγουστος και, τώρα που πήρε δειλά-δειλά να χειμωνιάζει, λέω να τον μνημονεύσω.

Η ταινία: Ο Χορός των Κατασκόπων. Πολιτικό δράμα που διαδραματίζεται στο μαρτυρικό Belfast της Ιρλανδίας, όπου μια αγωνίστρια του IRA πέφτει στα χέρια της MI5 και βρίσκεται αντιμέτωπη με αμείλικτα διλλήματα. Ακεραιότητα ή προδοσία; Το καλό του γιου της ή του αδερφού της; Οικογένεια  ή επανάσταση; Η Andrea Riseborough ερμηνεύει και σπάει κοκκαλα ενώ αποκάλυψη για μένα ήταν το γεγονός ότι ο Clive Owen είναι τελικά κανονικός ηθοποιός. Δραματική περιγραφή της καθημερινότητας μιας πόλης ευρισκόμενης υπό κανονική στρατιωτική κατοχή, όπου ούτε κηδεία δεν μπορεί να γίνει χωρίς την έγκριση των Βρετανών. Τα θυμάστε, τα έχει τραγουδήσει και ο Bono πολύ πριν η εποχή της αθωότητας δώσει τη θέση της σε αυτή της γραφικότητας και πολύ πριν πέσει στο καζάνι με τα δολλάρια. Είχε δροσίσει και ήταν ωραία στο ΦΙΛΙΠ της Νέας Σμύρνης.
Το βιβλίο: Η δικαίωση του αίματος. Αγνοούσα παντελώς ότι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ντουέτα συγγραφέα και ήρωα στο σύγχρονο αστυνομικό μυθιστόρημα έλαβε τέλος. Ο συγγραφέας Ian Rankin αφήνει πίσω του τον επιθεωρητή John Rebus ολοκληρώνοντας έναν ένδοξο κύκλο μυθιστορημάτων και πάει για άλλα. Αυτό είναι το δεύτερο βιβλίο του Rankin με ήρωα τον επιθεωρητή Malkolm Fox, ο οποίος είναι βυθισμένος στα σκατά με το καλημέρα, αν αναλογιστεί κανείς ότι ανήκει στο τμήμα εσωτερικών υποθέσεων της σκωτσέζικης αστυνομίας, γεγονός μεθερμηνευόμενο σε αυτόματη κατάταξη του ήρωα από τους συναδέλφους του στην κατηγορία των ρουφιάνων. Μια καταγγελία εναντίον ενός μπάτσου για σεξουαλική παρενόχληση είναι μόνο η αφορμή για να πλέξει ο Rankin έναν απίστευτο ιστό όπου είναι σχεδόν αδύνατο να ξεχωρίσει κάποιος αν αυτό που τροφοδοτεί τους εμπλεκόμενους είναι η ζήλια, οι πολιτικές φιλοδοξίες, η ιδέα μιας ελεύθερης Σκωτίας, ο έρωτας ή η ασυδοσία. Τεχνικά θαυμαστό το γεγονός ότι το σενάριο τρέχει τόσα σε ενεστώτα όσο και σε παρελθόντα χρόνο. Τον Fox δεν κατάφερα να τον ψυχολογήσω αλλά θα μου δοθούν κι άλλες ευκαιρίες.
Η εκπομπή: Βρίσκομαι στο αγαπημένο μου Βαλεριάνο, ένα από τα ελάχιστα χωριά της Κεφαλονιάς που στερούνται κατάληξης εις -άτα και πατρίδα του μεγάλου θαλασσοπόρου Ιωάννη Φωκά ή Juan de Fuca ισπανιστί. Η αυλή φωτίζεται μόνο από μια κίτρινη λάμπα με θολό τζάμι πάνω από την ξεβαμμένη, κόκκινη, σιδερένια πόρτα του σπιτιού και δίπλα στη λάμπα ξεκουράζεται μια μεγάλη σαύρα, η οποία πού και πού μου κάνει τη χάρη να με απαλλάσσει από κάποιο αιμοβόρο κουνούπι. Έχω βγάλει ένα παλιό ντιβάνι της γιαγιάς από το χωλ στην αυλή, έχω επιτελέσει το καθήκον μου να ανάψω τη φωτιά στην ψησταριά, έχω παραδώσει τη θράκα στις κοπέλες για να ψήσουν τα καλούδια και ξαπλώνω κοιτώντας από τις τρύπες της κληματαριάς έναν ουρανό που ποτέ δεν μπορούσα να φανταστώ ότι μετράει τόσα αστέρια. Κυλάω το κουμπί του τραντζίστορ και η βελόνα σταματάει στο Δεύτερο, όπου ο Γιάννης Μπαχ Σπυρόπουλος μου κάνει ένα υπέροχο δώρο. Παίζει ολόκληρο το Ηοt Rats του Frank Zappa, χωρίς πετσοκόμματα, χωρίς διαφημίσεις ή φλυαρίες. Δεν ξέρετε πόσο ωραίο ακουγόταν το The Gumbo Variations, το Peaches en Regalia και το Little Umbrellas συνοδεία τζιτζικιών και τριζονιών! Νομίζω ότι το βράδυ μέσα στον ύπνο μου αναφωνούσα "δόξα και τιμή στον Zappa και τον Underwood". Η απόπειρα για μπάρμπεκιου σως απέτυχε παταγωδώς για δεύτερο συναπτό έτος. Κάλλιστα θα μπορούσα να την παραχωρήσω στους μπάτσους για δακρυγόνο στις πορείες.
Το ταξίδι μιας νότας: Η πανσέληνος της τριακοστής πρώτης του Αυγούστου ήταν μοναδική, όχι επειδή ήταν πανσέληνος αλλά επειδή είχα την τύχη να ακούσω τον Σταύρο Λάντσια και την ορχήστρα του στο θέατρο της Ρεματιάς. Δεν θα πω πολλά καθώς τα λόγια κυριολεκτικά είναι φτώχεια. Κι αν δάκρυσαν και κάποια μάτια, και τι μ' αυτό, αρκεί που γαλήνεψαν οι ψυχές μας. 
Η ταβέρνα: Οι συνθήκες ήταν τέτοιες που θα επιβίωναν μόνο οι ισχυροί. 35 βαθμούς Κελσίου έδειχνε το θερμόμετρο, δέκα το βράδυ το ρολόι και όλοι οι προσκεκλημένοι είχαμε ενημερωθεί εκ των προτέρων ότι το μενού στην ταβέρνα στην άκρη της Σπάρτης θα περιελάμβανε αποκλειστικά γίδα γκιούλμπασι (ήτοι στη λαδόκολα, μόνο με αλατοπίπερο, λίγο βούτυρο και σκόρδο, στο φούρνο για περίπου πεντ' έξι ώρες) συν τα περιφερικά συνοδευτικά. Το δείπνο ήταν θεσπέσιο, η μπύρα παγωμένη -αν και δεχτήκαμε μομφή από τον μύστη των αμνοεριφιών για την επιλογή μας έναντι του οίνου- τα δάχτυλά μας βυθισμένα στο λίπος, αλλά όλα αυτά αποκτούν χαρακτήρα μυσταγωγικό όταν τα μοιράζεσαι με τους δικούς σου ανθρώπους. Τους φίλους σου. Τους παιδικούς σου φίλους. Αυτούς που τους θυμάσαι να σε συνοδεύουν και να τους συνοδεύεις από τις απαρχές της μνήμης σου. Άλλο πράγμα. Ευχαριστώ σύντροφε Πάνο. Και του χρόνου.

Στο μυαλό του Τζ. Ε.

Ξύπνησα ζαλισμένος. Τελευταίο καρέ του ύπνου μου μια ματσέτα να ανεβοκατεβαίνει κι ένα κοριτσίστικο δεξί μάτι να επιπλέει σε μια πλαστική πισίνα. Από αυτά τα ξυπνήματα που δεν ξέρεις αν είσαι Σπάρτη ή Αθήνα, στο σπίτι σου ή στην εφημερία, αν είναι μέρα ή νύχτα, αν είναι ο Δεκέμβρης του έντεκα ή του ενενηνταέξι ή Γενάρης του δώδεκα. Κατέληξα ότι ήταν απόγευμα Γενάρη του '12, αφού έβαλα το πιν στο κινητό. Άνοιξα το ψυγείο, έκοψα λίγο μετσοβόνε, δεν είχα υπολογίσει τη γαμημένη άφθα, κάηκα, βλαστήμησα. Το ραδιόφωνο είχε ξεμείνει για λόγους που αγνοώ συντονισμένο στο Δεύτερο και τα φάλτσα της Τσαλιγοπούλου επιδείνωσαν έτι περαιτέρω την πνευματική μου δυσφορία όσο και τις ηλεκτρικές εκκενώσεις της άφθας προς το τρίδυμο νεύρο. Έκλεισα την Τσαλιγοπούλου. Βελτίωση. Έψαξα-βρήκα-επάλειψα την άφθα με Πυραλβέξ. Πρόσκαιρη επιδείνωση, ακολούθησε βελτίωση. Ξαναμπήκα στο υπνοδωμάτιο επιφυλακτικός. Χριστουγεννιάτικα λαμπιόνια το φώτιζαν πάνω στο κομοδίνο. Τούβλο χρώματος μαύρου, τσαλακωμένο εξώφυλλο, μικροσκοπικοί λεκέδες από σάλτσες, μεγαλύτεροι από πιτσιλιές από κάτουρο, καφέ και οξύμωρο μείγμα λάητ γάλατος και διόλου λάητ σοκολατούχου ροφήματος σε σκόνη. Πλησιάζω στο τέλος. Έχω διαβάσει τις επτακόσιες επτά από τις οχτακόσιες εικοσιτρείς σελίδες και το αίμα δε λέει να σταματήσει. Είμαι πεπεισμένος ότι δε θα σταματήσει. Ποτέ. Το τούβλο μαύρου χρώματος με έχει πιάσει από τα μαλλιά και με χτυπάει κάτω. Λυγίζω υπό το βάρος της πλοκής, οι αντοχές μου κάθε άλλο παρά βελτιώνονται. Η μόνη μου άμυνα είναι η ανάπτυξη και συντήρηση σε βρεφική κατάσταση μιας μορφής μιθριδατισμού. Χρειάζονται περισσότεροι νεκροί Αϊτινοί για να με πιάσει ναυτία, περισσότεροι βασανισμένοι μαύροι για να νευριάσω, περισσότερη διαστροφή από τον κύριο Χούβερ για να αηδιάσω. Παρ' όλα αυτά, συνεχίζω να διαβρώνομαι. Βλέπω τη σύριγγα με το ενδοφλέβιο διουρητικό και αναρωτιέμαι μήπως είναι οπιοειδές παραγωγής Λατινικής Αμερικής. Βλέπω το σφηνάκι με το υπακτικό στο τροχήλατο δίπλα στη γριά και δεν αποκλείω να είναι το κοκτέηλ αλκοόλ με ομογενοποιημένους αδένες βατράχων που έπινε ο ήρωάς μου Ουέην Τέντροου πριν από λίγες σελίδες σε μια καλύβα στον Άγιο Δομίνικο. Δεδομένου ότι οι νευρώνες μου και οι μεταξύ των νευρικές συνάψεις ανεπαρκούν για να διαχειριστώ τις πληροφορίες, έχω δύο λύσεις. Ή να αποκτήσω τώρα καινούργιο εγκέφαλο ή να επιστρατεύσω ένα εξωτερικό υποβοηθητικό κύκλωμα. Προκρίνεται η δεύτερη λύση. Επιστρέφω στην κουζίνα, όχι για να τεστάρω την ευαισθησία της άφθας μου, αλλά για να ξετρυπώσω το πινακάκι και τον μαρκαδόρο που γράφουμε τα ψώνια. Σβήνω έναν Άγιοβασίλη (forgive me Santa), δύο καλικάντζαρους και τις λέξεις "χαρτί υγείας", "Pummaro", "τυρί τριμμένο" και ξεκινάω να καταγράφω τις πληροφορίες που δε χωρούσαν στο κεφάλι μου. Αναδρομή. Το είχα πάθει αυτό και με τον πρώτο τόμο όταν ήμουν στις Φέρες Έβρου; Ποια στρατηγική είχα ακολουθήσει; Τι είχε φανεί χρήσιμο τότε που θα μπορούσα να εφαρμόσω και τώρα; Ανάκληση. Διαμόρφωνα καταστάσεις κατά το δοκούν, εξαγοράζοντας χρόνο κι ησυχία. Έδινα το λάπτοπ στα φαντάρια για να δουν ντοκιμαντέρ με αφιέρωμα στο κυνήγι της τσίχλας, προσφορά του "Έθνος Κυνήγι" και να με αφήσουν στην ησυχία μου. Δολοπλοκούσα. Απέδωσε. Παρόν. Περίεργοι χρωματικοί τόνοι με στίγματα σαν από χαλασμένη μπομπίνα. Φαντάσου όλο το βιβλίο σε τόνους σέπια. Κατά τόπους εξαιρέσεις. Παθιασμένο Κόκκινο οι γυναίκες, φαντασμαγορικό βουντού Πράσινο η Αϊτή και τα σμαράγδια, εμετικό Κίτρινο οι δολοπλοκίες του Εφ Μπι Άι, σκατένιο Μαύρο το παρακράτος. Όλοι ικανοί για το καλύτερο και το χειρότερο. Τρία ελεεινά υποκείμενα αλλάζουν πίστη και λίγο πριν βουλιάξουν και τους φάει το μαύρο χώμα, προσπαθούν να κάνουν το καλό. Τα κίνητρα; Ασαφή. Εξιλεώνονται; Καθόλου. Τότε, γιατί το κάνουν; Μαγεμένοι από τις βασανισμένες Κόκκινες Θεές των υψηλών ιδανικών, των ταγμένων στον Αγώνα. Συμπέρασμα. Η Αμερική δεν υπήρξε ποτέ αθώα. Το Βέγκας δεν ήταν ποτέ λαμπερό. Η επιγραφή του Χόλυγουντ στο Λος Άντζελες έχει ποτιστεί με αθώο νέγρικο και λατινοαμερικάνικο αίμα. Το αμερικανικό όνειρο θεμελιώθηκε σε πτώματα και βούρκους. Στην Αμερική υπήρχαν άνθρωποι που πάλεψαν για κάτι περισσότερο από αυτοκίνητο Κράησλερ και οικοσκευή Τζένεραλ Ελέκτρικ. Ο Τζέημς Ελρόυ με αρρώστησε χριστουγεννιάτικα.

Πέτρος Πικρός

Δεν είναι δα και κάποιο ιδιαίτερο κατόρθωμα να σου παίρνει δύο μήνες για να τελειώσεις ένα βιβλίο τετρακοσίων σελίδων, αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση έχω δύο λόγους να νοιώθω ικανοποιημένος. Ο πρώτος είναι ότι πάλεψα με θεούς και δαίμονες, καταπολέμησα όλη αυτή τη μιζέρια και την καταβολή που προκαλεί η ρουτίνα, τα νυχτέρια και κυρίως το αίσθημα της ματαιότητας το οποίο συνοδεύει όλα αυτά τη σήμερον. Ο δεύτερος και σημαντικότερος είναι ότι διαβάζοντας το "Τουμπεκί", ολοκλήρωσα την τριλογία του Πέτρου Πικρού "Χαμένα Κορμιά", η οποία ολοκληρώνεται από την ομώνυμη συλλογή διηγημάτων και από το "Σα θα γίνουμε άνθρωποι". Το βιογραφικό του Πικρού μπορείτε να το διαβάσετε εδώ. Εγώ για άλλα θέλω να γράψω. 

Ο Πικρός, θέλετε επειδή ξενιτεύτηκε, θέλετε λόγω οξυδέρκειας, είχε συλλάβει το κλίμα που επικρατούσε στην Ευρώπη τη δραματική περίοδο του Μεσοπολέμου. Η αλλοτρίωση από τις μηχανές ακόμα και του επαγγέλματος του κλέφτη, οι ανισότητες, η πείνα και η δυστυχία στις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις οι οποίες σε ένα από τα διηγήματά του γίνονται θέαμα για τους εστέτ, η πλήρης αποτυχία της αστικής κοινωνίας στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα να εμπνεύσει τους πολίτες, όταν η ίδια ήταν το αίτιο ενός Παγκόσμιου και καμια δεκαριά περιφερειακών πολέμων έχουν γίνει κτήμα του Πικρού.

Στο εσωτερικό μέτωπο, η ανατομία του Πικρού στην ελληνική μεσοπολεμική κοινωνία έχει σαν αποτέλεσμα την διατομή αποστημάτων τα οποία αναδύουν μια ενοχλητική δυσωδία. Ο Πικρός γράφει για μπουρδέλα και πουτάνες, για μαστούρηδες και τζογαδόρους, για μικροαπατεώνες, και μεγαλοεγκληματίες, για δολοφόνους, για διεφθαρμένους μπάτσους και σωφρονιστικούς υπαλλήλους. Γράφει για ανθρώπους με πάθη κι αδυναμίες, γράφει για αυτό που πραγματικά συμβαίνει στα κατώγια. Γράφει για την ιατρική του δρόμου, για φθισικούς και ψυχικά διαταραγμένους, χτικιάρηδες και συφιλιδικούς. Από αυτή τη στάση του συγγραφέα, ξεκινά και το προσωπικό του δράμα καθώς η ωμή περιγραφή της πραγματικότητας τον έφερε σε αντίθεση όχι μόνο με τη συντήρηση, πράγμα αναμενόμενο δεδομένου ότι το λούμπεν στοιχείο δεν αποτέλεσε ποτέ εκλογική πελατεία για αυτήν. Τον έφερε σε αντίθεση και σύγκρουση και με το ΚΚΕ στο σώμα του οποίου ήταν τότε οργανωμένος. Ο Πικρός λοιδωρήθηκε και χλευάστηκε από τους συντρόφους του, στιγματίστηκε ως αντεπαναστάτης και κατηγορήθηκε ότι ανάλωνε το συγγραφικό του τάλαντο ασχολούμενος με τμήματα της κοινωνίας τα οποία είναι φύσει αντεπαναστατικά, λόγω του ότι δεν χαρακτηρίζονταν από εργατική σοσιαλιστική κουλτούρα. Η προβληματική αυτή γεννιέται και σήμερα όσο αφορά τη στάση του ΚΚΕ. Η τακτική να απαιτούμε πρώτα να μάθουν οι λούμπεν το Κεφάλαιο του Μαρξ απ' έξω κι ανακατωτά και μετά να ασχοληθούμε μαζί τους, καταλήγει σε ένα φαύλο κύκλο. Είναι τέτοιες οι συνθήκες στις οποίες ζουν οι μεσοπολεμικοί και σύγχρονοι λούμπεν που το τελευταίο που τους απασχολεί είναι να διαβάσουν "Σύγχρονη Εποχή". Ο Πικρός ήταν της άποψης ότι η Αριστερά έπρεπε να παλέψει για αυτούς τους ανθρώπους και όχι να τους αντιμετωπίζει ως εμπόδιο στην πορεία προς τον σοσιαλισμό κι έχοντας σπουδάσει Ιατρική, ήξερε ότι το πρώτο βήμα στην αντιμετώπιση μιας κατάστασης είναι να μπορέσεις να την περιγράψεις αντικειμενικά, χωρίς παρωπίδες.

Θα αναρωτηθεί κανείς, γιατί να ψυχοπλακωθώ ανοιξιάτικα με καφέ Πικρό. Αλήθεια είναι. Όποιος δε θέλει να ψυχοπλακωθεί, μπορεί να διαβάσει άρλεκιν. Άλλα όπως γράφει και η επιμελήτρια της έκδοσης Χριστίνα Ντουνιά "οι ιστορίες δεν έχουν χάππυ εντ, κάποτε μένουν απλώς χωρίς τέλος. Είναι μια συνειδητή στάση που πηγάζει από την ιδεολογική θέση του Πικρού: δεν υπάρχει λύση στη λογοτεχνία αφού ακόμα δεν έχει λυθεί το κοινωνικό πρόβλημα". Από την άλλη όμως, έχοντας ολοκληρώσει την τριλογία του Πικρού, έχω καταλήξει σε σαφώς αισιόδοξο πρόσημο. Ο αγώνας της γυναίκας να χειραφετηθεί και "να γίνει άνθρωπος", του μικρασιάτη πρόσφυγα να ενταχθεί στο σώμα μιας κοινωνίας που συνεχώς τον απορρίπτει, η λαχτάρα του στρατιώτη να φύγει από το σφαγείο του πολέμου και να γυρίσει στην αγαπημένη του, η ανάταση της πόρνης σε επαναστάτρια και υπερασπίστρια σπουδαίων ιδεών σίγουρα περιγράφουν χαρμόσυνες εικόνες και σημαντικές κατακτήσεις, αλλά όπως γράφει σε κάποιο σημείο ο συγγραφέας, αν επαφίενται στις προσωπικές μάχες του καθενός και όχι στη συνολική δομική αλλαγή της κοινωνίας, θα αποτελούν απλά εξαιρέσεις. 

Βιβλία, βιβλία, βιβλία !

Εδώ και καμιά δεκαριά μέρες με έχει πιάσει ένας οίστρος για βιβλία χειρότερος και από γίδας, μην πω χειρότερος και από του Νικήτα Κακλαμάνη όταν κούρευε τα δέντρα στην Κυψέλη. Θέλετε ότι με το Λοβέρδο έτοιμο να γκρεμίσει και το ΕΣΥ με φόρα γενίτσαρου, θέλετε που συνειδητοποιώ σιγά σιγά ότι δε θα αλλάξει τίποτα επί τα βελτίω ή επί τα χείρω αν ξέρω ή δεν ξέρω τη μετάλλαξη του ADAMTS-13, τα κριτήρια του Λύκου ή πότε ταΐζουμε το εγκεφαλικό, θέλετε ότι οι χρωστούμενες εφημερίες του Αυγούστου οδεύουν ολοταχώς να γίνουν χορτάρι για τα αλόγατα που έλεγε και ο βάρδος, το γύρισα στα εξωσχολικά. Είπα λοιπόν, μέρες που είναι, να μαζέψω κάποια καλά βιβλία που διάβασα φέτος και να γράψω για αυτά ένα-δύο-τρία-πέντε πραγματάκια που έλεγε και μια μεγάλη μορφή των σχολικών μου χρόνων.

James Elroy: Το Μεγάλο Πουθενά 

Δεν έχω και πολλά να γράψω. Διαβάζεις νουάρ από τον τάδε, αστυνομικά από τον δήνα, ενθουσιάζεσαι, τα συζητάς ξανά και ξανά και κάποια στιγμή διαβάζεις Elroy. Εκεί τελειώνουν όλα. Ο Elroy έχει καταφέρει να μετατρέψει την παράνοια  στην οποία κολυμπούσε η προσωπική του ζωή από τα μικράτα του, σε λογοτεχνική ιδιοφυΐα. Ακριβώς αυτή η αλληλεπίδραση των προσωπικών του βιωμάτων με την τέχνη του έχει γίνει προσπάθεια να διερευνηθεί ακόμα και ψυχαναλυτικά. Αν θέλετε προκλητικό, διεστραμμένο, σκοτεινό, πολυεπίπεδο, εκτός φόρμας μυθιστόρημα, μη διστάσετε. Αν πάσχετε από αϋπνίες κι εφιάλτες, απλά μην το διανοηθείτε.

Πέτρος Μάρκαρης: Ληξιπρόθεσμα Δάνεια 

Αστυνόμος Κώστας Χαρίτος, ο απόλυτος αντιήρωας. Γιος χωροφύλακα, χωρίς κανένα ιδιαίτερο ταλέντο, λάτρης των γεμιστών και κεφαλή μιας φιλότιμης μικροαστικής οικογένειας. Το πώς καταφέρνει ο Μάρκαρης να βγάζει από τη μύγα ξύγκι και από αυτόν τον φαινομενικά αδιάφορο τύπο τόσο ωραίες ιστορίες, είναι από μόνο του αξιοθαύμαστο. Σε αυτή την περιπέτεια του Χαρίτου, ο Μάρκαρης αποδεικνύεται μεγάλος κοινωνικός ανατόμος, διαβάζει καταπληκτικά τα σημεία των καιρών και προσφέρει ένα καταπληκτικό μυθιστόρημα, το οποίο διαβάστηκε απνευστί σε τρεις ημέρες. Το ακόμη πιο ευχάριστο είναι το ότι το εν λόγω βιβλίο αποτελεί το πρώτο μίας τριλογίας με τον τίτλο "Η Τριλογία της Κρίσης". Είναι αυτό το καλύτερό του βιβλίο με ήρωα τον Χαρίτο; Όχι όσο θα υπάρχει η αριστουργηματική Άμυνα Ζώνης. 

Πέτρος Παπακωνσταντίνου: Επιστροφή Στο Μέλλον

Δεν ξέρετε γρι οικονομικά; Σας έχουν κάνει το μυαλό χορτόσουπα έννοιες όπως η υπεραξία της εργασίας; Απορείτε για την κωλοπιλάλα που έχει πιάσει τους πάντες και ξεφυλλίζουν ξανά το μαρξιστικό έργο; Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου είναι εδώ να δώσει τις απαντήσεις! Θεωρώ ότι το συγκεκριμένο βιβλίο προσφέρει την πλέον διεισδυτική ματιά στη διεθνή κι ελληνική κρίση αλλά αυτό το οποίο κυρίως καταφέρνει είναι να καταρρίψει το μύθο του τέλους των ιδεολογιών και του καλού καπιταλισμού που ρυθμιζόταν ρολόι μέχρι να μας την πέσουν τα λιμασμένα γκόλντεν μπόις της Λήμαν Μπράδερς. Για μένα το βιβλίο έχει μια βαρύνουσα συναισθηματική αξία καθώς ήταν δώρο ενός συναρπαστικού ανθρώπου. Θα το ξαναδιαβάσω μετά βεβαιότητος. 

 Paco Ignacio Taibo II: Στην Ίδια Πόλη υπό Βροχή

Αυτό είναι το πρώτο βιβλίο του Taibo που διάβασα και το καλύτερο μέχρι στιγμής. Ακολούθησαν άλλα δύο, τα οποία υστερούσαν κατά πολύ. Ωραία και γρήγορη πλοκή, ο ήρωας κερδίζει πόντους από το όνομα -Έκτορ Μπελασκοαράν Σάυν-, το αγαπημένο του ποτό -κόκα κόλα- και τη ποιοτική δισκοθήκη του, αλλά το δυνατό σημείο του βιβλίου δεν είναι άλλο από τον τόπο. Μέξικο Σίτυ κυρίες και κύριοι!

Γιασμίνα Χάντρα: Τι ονειρεύονται οι Λύκοι

Η αλγερινή συγγραφέας Γιασμίνα Χάντρα μας προέκυψε αλγερινός συγγραφέας και πρώην αξιωματικός του αλγερινού στρατού Μοχάμεντ Μουλεσεχούλ, ο οποίος χρησιμοποιούσε γυναικείο ψευδώνυμο μέχρι το 2001 για να αποφύγει τη στρατιωτική λογοκρισία. Μας προέκυψε επίσης και εξαιρετικός συγγραφέας. Το συγκεκριμένο -αρκετά σκληρό- μυθιστόρημα διαδραματίζεται την περίοδο του αλγερινού εμφυλίου και σκιαγραφεί τη φρίκη που γεννά ο φονταμενταλισμός με τα μελανότερα των χρωμάτων. Αυτό όμως που κυρίως επιτυγχάνει, είναι να δείξει ότι τίποτε δε γεννάται με παρθενογένεση (εκτός από τον Χριστούλη) και από τον κανόνα αυτό δεν εξαιρείται η βία, ο φανατισμός και η μαλακία στον εγκέφαλο. 

Θανάσης Σκρουμπέλος: Μαύρος Μακεδών

Η γνωριμία μου με τον Θανάση Σκρουμπέλο είχε γίνει με το βιβλίο του "Μπλε Καστόρινα Παπούτσια", η ανάγνωση του οποίου με οδήγησε σε πραγματική έκσταση, τόση ώστε να πάρει περίοπτη θέση του δίπλα στα πολυαγαπημένα μου της νεοελληνικής λογοτεχνίας "Ο θείος Τάκης" του Ξανθούλη και "Δυο Φορές Έλληνας" του Κουμανταρέα. Και στο "Μαύρο Μακεδόνα", ο Σκρουμπέλος κεντάει με αφορμή τη μακεδονική σαλάτα των αρχών του 20ου αιώνα στα Βαλκάνια, την επερχόμενη πτώση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, τον επεκτατισμό των Βούλγαρων, τη δράση των φανατικών όλων των πλευρών. Βλάχοι, Έλληνες, Σλάβοι, Βούλγαροι, Εξαρχικοί, Πατριαρχικοί όλοι τουρλού τουρλού σε μια σαλάτα με πολύ αίμα και με τις Μεγάλες Δυνάμεις να κάνουν παπάρες μέσα σε αυτή. Τεχνικά δεν μπορώ να αγνοήσω την ευχέρεια με την οποία χειρίζεται ο Σκρουμπέλος όλες τις διαλέκτους της περιοχής. Μόνο μελανό σημείο, το σχετικά φτωχό λεξικό στο παράρτημα. Πιστέψτε με, σε αυτό το χωνευτήρι είναι απαραίτητο.  

Νίκος Τσιφόρος: Τα ρεμάλια ήρωες

Τσιφόρο δεν είχα ξαναπιάσει στα χέρια μου, μέχρι που μου τον πρότεινε ένας φίλος. Επέμεινε μάλιστα να διαβάσω το συγκεκριμένο και δεν είχε καθόλου άδικο! Ο Τσιφόρος είναι καταιγιστικός και αιρετικός σε σημείο απαγχονισμού από την Αγία Έδρα, δεδομένου ότι περιλαμβάνει και περιποιείται δεόντως την ιστορία της ανακάλυψης της Αμερικής από ένα συφερτό τυχοδιωκτών, παπάδων, καρδινάλιων, αποτυχημένων ναυάρχων, ποινικών και λοιπών "δοχείων της νυκτός", οι καραβέλες των οποίων για κακή τύχη των δύσμοιρων ιθαγενών δε βούλιαξαν να πάνε όλοι μαζί ζούπητοι στα τσακίδια. Είναι προφανές από τις πρώτες κιόλας σελίδες ότι τα βάσανα των κατοίκων της Αϊτής έχουν ξεκινήσει πολύ πριν τους επισκεφθεί ο εγκέλαδος και η χολέρα.

Jared Diamond: Όπλα, Μικρόβια και Ατσάλι

Φαινομενικά το βιβλίο αυτό δεν έχει καμία σχέση με το προηγούμενο. Επειδή όμως εκτός από τους ανθρώπους απατούν και τα φαινόμενα, το βιβλίο του Diamond προσφέρει μια στέρεη επιστημονική βάση η οποία εξηγεί το πώς κάτι μούτρα σαν τον Κορτέζ και τον Πιζάρο κατάφεραν να αφαλοκόψουν και να ρημάξουν πολιτισμούς όπως αυτούς των Αζτέκων και των Ίνκας αντίστοιχα με μηδαμινές απώλειες. Ο συγγραφέας εξηγεί το πλεονέκτημα σε καινοτομίες και τεχνολογία της Ευρασίας έναντι της Αφρικής και της Νότιας Αμερικής με βάση το περιβάλλον της κάθε ηπείρου και όχι υποστηρίζοντας κάποιο εγγενές μειονέκτημα του ενός λαού έναντι του άλλου. Αν αρχίσω να γράφω για το βιβλίο αυτό, δεν τελειώνω ποτέ. Μια λέξη θα γράψω για φινάλε: Κάτοπτρο!

Πέτρος Πικρός: Σα θα Γίνουμε Άνθρωποι

Τρέφω ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το Μεσοπόλεμο και θεωρώ την ιστορία και την τέχνη της εποχής ίσως την πιο ενδιαφέρουσα της σύγχρονης εποχής. Μπορεί ναι φταίει που μου πήραν τα μυαλά οι Dada στο Pompidou πριν κάποια χρόνια με την ισοπέδωση όλων των δομών (βλέπε κράτος, εκκλησία, αστική τέχνη) που είχαν οδηγήσει τον πλανήτη στο λουτρό αίματος με σως αερίων μουστάρδας του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Μπορεί να φταίει ότι την ίδια περίοδο η Αριστερά στην Αμερική ζούσε ένδοξες στιγμές. Για διάφορους λόγους, είχα στρέψει την προσοχή στην περίοδο αυτή και τα τεκταινόμενα εκτός συνόρων και αγνοούσα το πόσο ενδιαφέρον μπορεί να είχε η ίδια περίοδος και στη χώρα που μετά από κάποια χρόνια θα αποκαλούσαμε Φορογεώργαινα. Ο Πικρός (ψευδώνυμο εμπνευσμένο από το ίνδαλμά του Μαξίμ Γκόρκι, το επώνυμο του οποίου σημαίνει πικρός) ήταν ένας σπουδαίος άνθρωπος. Σημαντικός δημοσιογράφος, από τους πρώτους πραγματικούς ρεπόρτερ μέχρι να ξεφτιλίσει τον όρο ο Χαρδαβέλας, δοκιμιογράφος και συγγραφέας διηγημάτων από τα οποία ξεχωρίζει η τριλογία Χαμένα Κορμιά, στην οποία ανήκει και το βιβλίο για το οποίο γράφω. Πουτάνες, πρεζάκηδες, μέθυσοι και νταβατζήδες, μπάτσοι και χωροφύλακες, χτικιό και αφροδίσια, ράκη και συντρίμια από τη Μεγάλη Ιδέα, πρόσφυγες από τις χαμένες πατρίδες μετά τη χαμένη παρτίδα και μέσα σε όλους αυτούς ο Πικρός να ψάχνει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ο ρεαλισμός του κατηγορήθηκε ως χυδαιότητα, τακτική η οποία φάνηκε ότι αποδίδει και εφαρμόζεται και στις μέρες μας. Έτσι είναι. Ότι δε μας γουστάρει το κάνουμε γαργάρα, το χώνουμε κάτω από το χαλί και ησυχάσαμε. Όλα τα λεφτά...

Richard Dawkins: Υφαίνοντας το Ουράνιο Τόξο

Εξηγούμαι για να μην παρεξηγούμαι. Αυτό δεν είναι το καλύτερο βιβλίο του Dawkins, δεν παύει όμως να είναι συναρπαστικό. Εμπνεόμενος από την ιδέα ότι το ουράνιο τόξο δε χάνει την ομορφιά του αν κανείς γνωρίζει το πώς σχηματίζεται, ο Dawkins γράφει έναν ύμνο στην ομορφιά της επιστήμης. Μεταξύ μας δεν έχει άδικο. Πρέπει να είναι κανείς ζουλού (ή πολύ θρήσκος) για να πιστεύει ότι ο γιος του τσοπάνου που -και καλά- περπατούσε πάνω στο νερό είναι πιο γοητευτικός από τα επιτεύγματα της κβαντομηχανικής. Και μην ακούσω πάλι τα περί ορέξεως, θα φουσκώσουν οι αιμορροΐδες μου! Αδύνατο σημείο, κατά τη γνώμη μου, τα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου στα οποία ο Dawkins έχει βαλθεί να ερμηνεύσει με τη θεωρία των πιθανοτήτων κάποια κλασσικά περιστατικά συμπτώσεων τα οποία γίνονται πιστευτά από τους δεισιδαίμονες ως θεϊκά σημάδια, τύπου "ότι καιρό κάνει της αγια-Βαρβάρας, κάνει και τα Χριστούγεννα"! Dear Richard, αυτοί που τα πιστεύουν, αποκλείεται να σε διαβάσουν. Εμείς που σε διαβάζουμε, αποκλείεται να πιστεύουμε αυτές τις αηδίες, οπότε τι μας τυρρανάς; Αλήθεια, πότε είναι της αγια-Βαρβάρας;  

Βλέποντας φωνές

Γνώρισα τον Oliver Sacks πριν περίπου δύο χρόνια, όταν διάβασα το συγκλονιστικό βιβλίο του "Ένας ανθρωπολόγος στον Άρη". Τότε ήταν που έμαθα ότι τα "Ξυπνήματα", με τους De Niro και Williams, είχαν βασιστεί σε δικό του βιβλίο. Ψάχνοντας λίγο ακόμα, βρήκα ότι ένα άλλο του βιβλίο είχε αποτελέσει τη βάση για μια θεατρική παράσταση η οποία ανέβηκε και στην Αθήνα με τίτλο ίδιο με του βιβλίου "O άνθρωπος που μπέρδεψε τη γυναίκα του μ’ ένα καπέλο". Έχοντας μείνει άναυδος και καταγοητευμένος από την ολιστική προσέγγιση του Sacks απέναντι στις νευρολογικές παθήσεις, δεν μπορούσα παρά να ενθουσιαστώ όταν η Άγρα εξέδωσε πέρυσι ένα παλιό βιβλίο του, με τίτλο "Βλέποντας φωνές". Στο βιβλίο αυτό ο Sacks ασχολείται με τη γνωστή πολύπλευρη προσέγγισή του με το θέμα της κωφότητας. Τα διδάγματα πολλά και ενδιαφέροντα, αφορούν θεωρίες σχετικά με το ρόλο της μητέρας στη διαμόρφωση του γλωσσικού πλούτου τόσο των ακουόντων όσο και των κωφών παιδιών μέσω γλωσσικών παιχνιδιών. Ο Sacks παραθέτει ένα απόσπασμα από τις εργασίες της ψυχολόγου Hilde Schlesinger:
"[...] Ορισμένες (μητέρες) μιλούν με τα παιδιά τους και κυρίως συμμετέχουν στο διάλογο. Άλλες κυρίως μιλούν στα παιδιά τους. Κάποιες, κατ' αρχήν υποστηρίζουν τη δραστηριότητα των βλασταριών τους και, στην αντίθετη περίπτωση, εξηγούν γιατί όχι. Άλλες κυρίως ελέγχουν τη δραστηριότητα των παιδιών τους, χωρίς να εξηγούν γιατί. Ορισμένες κάνουν αληθινές ερωτήσεις [...] άλλες κατευθυνόμενες περιοριστικές ερωτήσεις [...] Κάποιες παρακινούνται από αυτά που λέει ή κάνει το παιδί. 'Άλλες, από τις δικές τους εσώτερες ανάγκες και ενδιαφέροντα. [...] Κάποιες περιγράφουν έναν πλατύ κόσμο όπου γεγονότα συνέβησαν στο παρελθόν και θα συμβούν στο μέλλον. Άλλες απλά σχολιάζουν το εδώ και τώρα [...] Ορισμένες μητέρες γίνονται μεσολαβήτριες ανάμεσα στο περιβάλλον και στο παιδί, παρέχοντάς του ερεθίσματα με σημασία [και άλλες όχι]".
Επίσης, παρουσιάζει μερικές από τις βασικές αρχές της θεωρίας του Chomsky σχετικά με τη "βαθιά δομή" της γραμματικής, δηλαδή ένα εγγενές σύστημα κανόνων με βάση το οποίο το παιδί οικοδομεί τη δική του γραμματική όταν εκτεθεί στη γλώσσα μετά την ηλικία των 2 ετών και καταλήγει σχολιάζοντας το τεράστιο κόστος στην (αν)ικανότητα επικοινωνίας των κωφών παιδιών αν αυτά δεν εκτεθούν στη νοηματική γλώσσα έγκαιρα.
Ο Sacks παρουσιάζει όμορφα πειράματα τα οποία αποδεικνύουν τη κοινή νευρολογική βάση της φωνητικής και της νοηματικής γλώσσας. Εντυπωσιακά είναι και τα όσα  περιγράφει σχετικά με την αντιρροπιστική ανάπτυξη της όρασης στους κωφούς, αλλά και το πώς εκδηλώνονται οι εγκεφαλικές βλάβες και συγκεκριμένα οι αφασίες στα κωφά άτομα.  
Παρουσιάζοντας τη νοηματική γλώσσα, ο Sacks δείχνει ότι δεν πρόκειται απλά για μια περιγραφική σειρά νοημάτων, αλλά για μια δομημένη γλώσσα με κανόνες, συντακτικό και γραμματική.
Το πιο όμορφο μήνυμα του βιβλίου, όμως, είναι η αποϊατρικοποίηση της κωφότητας και η παρουσίαση της κοινωνίας των κωφών ως μιας πολιτισμικής συλλογικότητας. Στο τελευταίο μάλιστα μέρος του βιβλίου, ο Sacks παρουσιάζει την εμπειρία του από τη συμμετοχή του σε ένα πρωτόφαντο κίνημα των κωφών φοιτητών του Κολλεγίου Gallaudet υπέρ της εκλογής κωφού προέδρου στο ίδρυμα και κατά του ελέγχου των σπουδών από ακούοντες, άλλο ένα στη μεγάλη αλυσίδα των κινημάτων που γεννήθηκαν στην Αμερική και τα οποία, κατά την ταπεινή μου άποψη, αποτελούν και τη μεγαλύτερη παρακαταθήκη της χώρας στον κόσμο -μαζί με τα blues βέβαια!

Όπλα, Μικρόβια και Ατσάλι (ή αλλιώς Αβορίγινες, Πουλικάκος και Παύλος Σιδηρόπουλος)

Την αμαρτία μου θα την πω. Αν και παρακολουθώ στενά τις εκδοτικές κινήσεις, πολλώ δε μάλλον αυτές συγκεκριμένων εκδοτικών οίκων όπως είναι το Κάτοπτρο, το πόνημα του Jarred Diamond με τίτλο "Όπλα, Μικρόβια και Ατσάλι" διέλαθε της προσοχής μου μέχρι που αναφέρθηκε σε αυτό ακροθιγώς ένας καθηγητής στα εισαγωγικά μαθήματα του Μεταπτυχιακού. Έσπευσα ασμένως στην Πρωτοπορία να το προμηθευτώ και, παρότι επιβλητικό στην όψη, έπρεπε να διαβάσω καμιά εκατοστή σελίδες για να καταλάβω ότι εκεί θα βρω απαντήσεις σε ερωτήματα όπως:
Γιατί αυτή η χαοτική απόσταση στην ανάπτυξη Ευρασίας από τη μία και Αφρικής και Ωκεανίας από την άλλη;
Γιατί κατέκτησαν οι Ευρωπαίοι την Αμερική και όχι το αντίθετο;
Γιατί η φιλοσοφία αναπτύχθηκε στην αρχαία Ελλάδα και όχι στο Σουδάν;
Γιατί οι Αβορίγινες παρέμεναν μέχρι πρόσφατα κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες με ελάχιστη γεωργική και κτηνοτροφική εμπειρία με αποτέλεσμα οι Ευρωπαίοι έποικοι να τους κάνουν μια χαψιά;;
Το χαρακτηριστικό των παραπάνω ερωτημάτων τα οποία απαντώνται -πιστέψτε με- με αδυσώπητα επιχειρήματα από τον συγγραφέα, είναι ότι επιδέχονται ρηχών και ρατσιστικών "απαντήσεων" με τις οποίες δεν θα ασχοληθώ καθόλου και για τις οποίες μπορείτε να ανατρέξετε στο Λιακόπουλο, τον Πλεύρη, τον Ανατολάκη, το νομάρχη Θεσσαλονίκης, τον μητροπολίτη Σπάρτης και φυσικά τον (εσχάτως και) εκπρόσωπο τύπου του ΠΑΣΟΚ Γκέοργκ Καρατζαφύρερ. Λέω να καταθέσω το επιστημονικό συμπέρασμα του κυρίου Diamond το οποίο εν συντομία είναι ότι κανένας πολιτισμός δεν είναι εγγενώς υποδεέστερος κάποιου άλλου αλλά η πρόοδός του αποτελεί συνισταμένη των κλιματολογικών, γεωγραφικών και γεωλογικών συνθηκών που επικρατούν στις διάφορες ηπείρους. Για να το πω και διαφορετικά, το πόσο γρήγορα και προς ποια κατεύθυνση θα εξελιχθεί ένας πολιτισμός εξαρτάται από τα εφόδια που τυχαία του παρέχονται ή δεν του παρέχονται από το περιβάλλον. Evolution in a large scale! Σε αυτό το πλαίσιο είναι σχετικό το νόημα του τι τελικά συνιστά πρόοδο, καθώς κάθε μικρό ή μεγάλο επίτευγμα θα πρέπει να χαρακτηρίζεται έτσι λαμβάνοντας υπόψιν το περιβάλλον στο οποίο έλαβε χώρα.
Με αυτά τα δεδομένα, παρακολουθούσα προχθές στο χαζοκούτι ένα αφιέρωμα στη rock σκηνή των Εξαρχείων. Να σημειώσω εδώ ότι φανατικός οπαδός της ελληνόφωνης rock δεν υπήρξα ποτέ. Υπό αυτό το πρίσμα, ακόμα και οι Τρύπες έπρεπε να βγάλουν τον τελευταίο (καταπληκτικό κατά τη γνώμη μου) δίσκο για να ασχοληθώ σοβαρά μαζί τους. Όσο δε παλιότερα πήγαινα, τόσο η αδιαφορία μεγάλωνε και σκεφτόμουν ότι ουκ αν λάβοις ελληνική ροκ παρά του μη έχοντος λαού.
Άσχετα όλα αυτά; Δεν θα το έλεγα. Απλά συμπέρανα ότι μάλλον ήμουν αυστηρός και επιφανειακός στην κριτική μου και είπα να δω κάποια ερωτήματα από άλλη σκοπιά.
Γιατί οι παραγωγές του Σιδηρόπουλου να απέχουν παρασάγκας από αυτές ενός σύγχρονου δίσκου των Floyd;
Γιατί να εμπνέεται ο Πουλικάκος από τον Zappa στο "Μεταφοραί εκδρομαί ο Μήτσος" και όχι το αντίστροφο;
Γιατί όταν ο Miles είχε σχεδόν εξαντλήσει την κλασσική jazz στα μέσα της δεκαετίας του 70 και πειραματιζόταν με χίλιες άλλες ιδέες, εμείς μαθαίναμε το σαξόφωνο από τον Γιώργο Κατσαρό;
Επειδή απλά το έδαφος και το κλίμα δεν ήταν πρόσφορο. Αποκομμένοι από τους νεωτερισμούς στο θέατρο και τη ζωγραφική λόγω Μεταξά και κλαυθμών και οδυρμών για τις χαμένες πατρίδες κατά το Μεσοπόλεμο, βιώνοντας εμφύλιο, βία, νοθεία, παρακράτος και Εθνάρχη σμιχτοφρύδη Καραμανλή σε τοξικές για οποιαδήποτε πνευματικότητα δόσεις, οργανώνοντας ιλαροτραγικές χουντικές παρελάσεις με γιαλαντζί Μεγαλέξαντρους και άρματα-τρακτέρ αγορασμένα με τα δολάρια του σχεδίου Marshall και χορεύοντας επικά τσάμικα με μπροστάρηδες πέντε καθυστερημένους καραβανάδες όταν το Woodstock γινόταν κάτι περισσότερο από αγροτεμάχια στα προάστια της Νέας Υόρκης, μάλλον δεν υπήρχαν περιθώρια για υψηλές απαιτήσεις. Απλά να σημειώσω ότι την ίδια περίοδο ο Γιάννης Σπάθας έμενε άφωνος όταν σε συναυλία των Socrates στην Ευρώπη βρέθηκαν άνθρωποι να χειροκροτήσουν τα solo του! Τούτων δοθέντων, θα έλεγα ότι μάλλον αποκτούν ιδιαίτερη αξία το rock του Παύλου και οι πειραματισμοί του Πουλικάκου καθώς φαντάζομαι ότι θα ένιωθαν πιο απελπισμένοι και από Αβορίγινες στην άνυδρη κεντρική Αυστραλία ή νομάδες στη Σαχάρα.
Τέλος, άλλος ένας λόγος για τον οποίο σπάω την παρθενιά μου με Παύλο Σιδηρόπουλο είναι ότι ποτέ δεν πίστευα ότι θα γινόταν τόσο επίκαιρος με τους κάτωθι στίχους:


Ληστέψανε την τράπεζα
και τι με νοιάζει εμένα
δεν είμαι με κανέναν.
Σου λέω καλά της κάνανε
γιατί μας προκαλούσε...
γεμάτη εκατομμύρια, ενώ κι ο Θεός πεινούσε!


Έχεις δίκιο Παύλο, ούτε εμένα με νοιάζει...